
टिप्पणी: सर्वे समयाः १२-घण्टा प्रारूपे नई दिल्ली, भारत नगरस्य स्थानीयसमयानुसारं डी.एस.टी समायोजनेन सह (यदि प्रयोज्यम्) प्रदर्शिताः सन्ति।
अर्धरात्रात् परं ये समयाः आगामिदिनस्य भवन्ति, ते आगामिदिनाङ्कसहिताः प्रदर्शिताः सन्ति। पञ्चाङ्गे दिनं सूर्योदयेन आरभ्य अग्रिमसूर्योदये समाप्यते।
हनुमत्पूजा भारतस्य कतिपयेषु भागेषु, विशेषतः गुजरातराज्ये, दीपावलीपूजायाः एकदिनं पूर्वं क्रियते। अस्मिन्नेव दिने अयोध्यायां प्रसिद्धे हनुमानगढी-मन्दिरे श्रीहनुमज्जन्मोत्सवः आचर्यते। तथापि उत्तरभारते अधिकांशाः भक्ताः चैत्रपूर्णिमायां हनुमज्जन्मोत्सवम् आचरन्ति।
हनुमत्पूजा काली चौदस-दिने एव भवति। मान्यता अस्ति यत् कालीचौदसरात्रौ प्रेतात्मानः सर्वाधिकं शक्तिशालिनः भवन्ति। अतः सर्वविधदुष्टात्मभ्यः रक्षणार्थं शक्तिबलप्राप्त्यर्थं च हनुमान् पूज्यते।
अन्यस्याः पौराणिक्याः कथायाः अनुसारं दैत्यराजं रावणं पराजित्य चतुर्दशवर्षीयं वनवासं पूर्णं कृत्वा भगवतः रामस्य पुनः अयोध्यागमनस्य प्रसन्नतायां दीपावल्युत्सवः आचर्यते। हनुमतः भक्त्या समर्पणेन च प्रसन्नेन भगवता श्रीरामेण हनुमते वरः दत्तः यत् तस्मात् पूर्वं हनुमतः पूजनं भविष्यति। अतः जनाः दीपावल्याः एकदिनं पूर्वं भगवन्तं हनुमन्तं पूजयन्ति।
अस्मिन् व्रते तात्कालिकी रात्रिव्यापिनी तिथिः ग्राह्या। यदि सा तिथिः दिनद्वये भवेत्, तर्हि द्वितीये दिने व्रतं कर्तव्यम्। व्रती हनुमज्जयन्तीव्रतनिमित्तं धनत्रयोदश्याः रात्रौ भगवतः श्रीरामस्य, मातुः जानक्याः, हनुमतः च स्मरणं कृत्वा भूमौ शयीत। अनन्तरं रूपचतुर्दश्याम् अरुणोदयात् पूर्वम् उत्थाय पुनः श्रीरामजानकीहनुमतां स्मरणं कृत्वा प्रातःस्नानादिकर्मभ्यः निवृत्तः भवेत्। ततः हस्ते जलं गृहीत्वा निम्नोक्तं सङ्कल्पं गृह्णीयात् -
ममाखिलानिष्टनिरसनपूर्वकसकलाभीष्टसिद्धये
तेजोबलबुद्धिविद्याधनधान्यसमृद्ध्यायुरारोग्यादिवृद्धये
च हनुमद्व्रतं तदंगीभूतपूजनं च करिष्ये।
उपर्युक्तं सङ्कल्पं कृत्वा हनुमतः पूर्वप्रतिष्ठितायाः प्रतिमायाः समक्षं पूर्वाभिमुखः उत्तराभिमुखः वा उपविश्य विनयपूर्वकं निम्नोक्तां प्रार्थनां कुर्यात् -
अतुलितबलधामं स्वर्णशैलाभदेहं दनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम्।
सकलगुणनिधानं वानराणामधीशं रघुपतिवरदूतं वातजातं नमामि॥
तदनन्तरं हनुमतः विधिवत् षोडशोपचारपूजनं कुर्यात्। यदि समीपे नदी स्यात् तर्हि तस्याः जलेन, अन्यथा श्रीजलमिश्रितेन कूपोदकेन, अर्थात् कूपजलेन, तं स्नापयेत्। हनुमत्प्रतिमां रक्तकौपीनेन पीताम्बरेण च अलङ्कुर्यात्। गन्धे केसरमिश्रितं चन्दनं, मुञ्जमयं यज्ञोपवीतं, पुष्पेषु शतपत्रम्, अर्थात् हजारापुष्पम्, केतकीं, करवीरम्, अन्यानि च पीतवर्णानि पुष्पाणि अर्पयेत्। ततः अगरुतगरादिधूपं गोघृतपूर्णवर्तिकायुक्तं दीपं च प्रज्वालयेत्। नैवेद्ये घृतपक्वम्, अर्थात् घृते पक्वम् अपूपं (पूआ), अथवा गोधूमचूर्णं घृते भृष्ट्वा गुडमिश्रितं कृत्वा मोदकं, कदलीफलं च अन्यानि फलानि अर्पयेत्। अनन्तरं नीराजनं, नमस्कारं, पुष्पाञ्जलिं, प्रदक्षिणां च कृत्वा निम्नोक्तां प्रार्थनां कुर्यात् -
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥
उपर्युक्तप्रार्थनानन्तरं प्रसादं वितरेत्, सामर्थ्यानुसारं ब्राह्मणभोजनं कारयित्वा स्वयं भुञ्जीत। रात्रौ दीपावलीम् आयोज्य स्तोत्रपाठं गायनवादनं सङ्कीर्तनं च कुर्वन् जागरणं कुर्यात्। व्रतस्य माहात्म्यं ज्ञातुं हनुमज्जयन्तीव्रतकथायाः पाठं श्रवणं वा कुर्यात्।
यदि कस्यचित् कार्यसिद्धये व्रतं कर्तव्यं स्यात्, तर्हि मार्गशीर्षशुक्लत्रयोदश्यां प्रातःस्नानादिकं कृत्वा एकस्यां वेद्याम् अक्षतपुञ्जेन त्रयोदश कमलानि रचयेत्। तेषु जलपूर्णं पूजितं कलशं स्थापयेत्। तस्य उपरि मण्डिते पीतवस्त्रे त्रयोदशसु कमलेषु त्रयोदशग्रन्थियुक्तं नवतन्तुमयं पीतसूत्रं, अर्थात् पीतवर्णं दोरकं, स्थापयेत्। तदनन्तरं वेदीं पूजयित्वा उपर्युक्तविधिना अथवा पद्धतिक्रमेण हनुमतः पूजनं, जपं, ध्यानम्, उपासनादिकं च कुर्यात्। ब्राह्मणभोजनादिकानन्तरं स्वयं भुक्त्वा व्रतं सम्पादयेत्।
एवं श्रद्धया हनुमज्जयन्तीव्रतस्य पालनेन व्रतिनः सर्वे अभीष्टमनोरथाः सिध्यन्ति, तस्य सर्वविधानां ज्ञातानाम् अज्ञातानां च सङ्कटानां निवारणं च भवति।