
નોંધ: બધા સમય ૧૨ કલાક નાં પ્રારૂપ માં નવી દિલ્હી, ભારત નાં સ્થાનિય સમય અને ડી.એસ.ટી. સમાયોજિત (જો માન્ય હોય) સાથે દર્શાવાયું ગયો છે.
મધ્યરાત્રિ પછી નાં સમય જે આવતો દિવસ ને દર્શાવે છે તે બીજા દિવસ ની દિનાંક થી પ્રત્યય કરીને દર્શાવ્યા ગયા છે. પંચાંગ માં નવો દિવસ મધ્યરાત્રિએ ન બદલી થાયી ને સૂર્યોદય ના સમય બદલી થાય છે.
યમ દ્વિતીયાનું પર્વ કારતક માસની દ્વિતીયા તિથિએ ઉજવવામાં આવે છે. મોટા ભાગે યમ દ્વિતીયા દિવાળી પૂજાના બે દિવસ પછી આવે છે. યમ દ્વિતીયાના પાવન પર્વે મૃત્યુના દેવતા યમરાજની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. યમદેવની સાથે ભગવાન ચિત્રગુપ્ત તથા યમદૂતોની પૂજા પણ યમ દ્વિતીયાના દિવસે કરવામાં આવે છે.
યમ દ્વિતીયા પૂજન માટે અપરાહ્ન કાળ સૌથી યોગ્ય સમય છે. અપરાહ્ન કાળમાં યમરાજ પૂજન પહેલાં સવારે યમુના સ્નાન કરવાનું સૂચવવામાં આવે છે. પૂજન પછી ભગવાન યમને અર્ઘ્ય અવશ્ય આપવો જોઈએ.
યમ પૂજા ઉપરાંત આ દિવસ ભાઈબીજ તરીકે અત્યંત લોકપ્રિય છે. પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર કારતક દ્વિતીયાના દિવસે દેવી યમુનાએ પોતાના ભાઈ યમરાજને પોતાના ઘરે ભોજન કરાવ્યું હતું. ત્યારથી આ દિવસ યમ દ્વિતીયા તરીકે ઓળખાય છે. શાસ્ત્રો અનુસાર જે બહેનો આ શુભ પ્રસંગે પોતાના ભાઈઓને ભોજન કરાવે છે, તેમને અખંડ સૌભાગ્યવતી હોવાના આશીર્વાદ મળે છે. આ દિવસે બહેનના ઘરે ભોજન કરવાથી ભાઈઓને દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી જ ભાઈબીજના દિવસે બહેનો પોતાના ભાઈઓ માટે ભોજન રાંધે છે અને તેમને પોતાના હાથે જમાડે છે.
યમ દ્વિતીયાના પાવન પ્રસંગે નીચેના મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં ભગવાન યમને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવો જોઈએ -
એહ્યેહિ માર્તણ્ડજ પાશહસ્ત યમાન્તકાલોકધરામરેશ।
ભ્રાતૃદ્વિતીયાકૃતદેવપૂજાં ગૃહાણ ચાર્ઘ્યં ભગવન્નમોઽસ્તુ તે॥
ભાવાર્થ - હે સૂર્યપુત્ર! હે હાથમાં પાશ ધારણ કરનારા! હે યમ! હે અંતક! હે લોકોને ધારણ કરનારા! હે દેવતાઓના સ્વામી! આપ મારું આવાહન સ્વીકારીને અહીં પધારો. ભ્રાતૃ દ્વિતીયાના પ્રસંગે કરેલી આ દેવ-પૂજા તથા અર્પણ કરેલા અર્ઘ્યનો સ્વીકાર કરો. હે ભગવન! આપને વારંવાર નમસ્કાર છે.