ଟିପ୍ପଣୀ: ସମସ୍ତ ସମୟ New Delhi, India ର ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟରେ ଡି.ଏସ.ଟି ସମାଯୋଜନ (ଯଦି ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ) ସହିତ 12 ଘଣ୍ଟା ପ୍ରାରୂପରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯେଉଁ ସମୟ ପରଦିନକୁ ସୂଚିତ କରେ, ତାହା ପରଦିନର ତାରିଖ ସହିତ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପଞ୍ଚାଙ୍ଗରେ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରାୟତଃ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଦିନ ଦିୱାଲି ପୂଜାର ପରଦିନ ପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଦିନକୁ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିବା ଦିନ ରୂପେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ବେଳେବେଳେ ଦିୱାଲି ଓ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିନର ବ୍ୟବଧାନ ରହିପାରେ।
ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରତିପଦା ଆରମ୍ଭ ହେବାର ସମୟ ଅନୁସାରେ ହିନ୍ଦୁ ପଞ୍ଜିକାରେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଦିନ ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥିର ଦିନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସାଧାରଣ ଅପେକ୍ଷା ଏକ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିପାରେ।
ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜାକୁ ଅନ୍ନକୂଟ ପୂଜା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଗହମ, ଚାଉଳ ପରି ଶସ୍ୟ, ବେସନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଢ଼ି ଏବଂ ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ପରିବାରେ ତିଆରି ଭୋଜନ ରାନ୍ଧି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏହି ଦିନକୁ ବଳି ପ୍ରତିପଦା ବା ବଳି ପଡ଼ବା ରୂପେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ବାମନଙ୍କର ରାଜା ବଳିଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ଏବଂ ତା ପରେ ବଳିଙ୍କୁ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ପଠାଇବାର ସ୍ମୃତିରେ ଏହି ଦିନ ପାଳିତ ହୁଏ। ଭଗବାନ ବାମନଙ୍କ ଦେଇଥିବା ବରଦାନ ଅନୁସାରେ ଅସୁର ରାଜା ବଳି ଏହି ଦିନ ପାତାଳ ଲୋକରୁ ପୃଥିବୀ ଲୋକକୁ ଆସନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
ପ୍ରାୟତଃ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଦିନ ଗୁଜରାଟୀ ନୂଆ ବର୍ଷ ଦିନ ସହ ମିଶିଯାଏ, ଯାହା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦାରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ପ୍ରତିପଦା ତିଥି ଆରମ୍ଭ ହେବାର ସମୟ ଅନୁସାରେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଉତ୍ସବ ଗୁଜରାଟୀ ନୂଆ ବର୍ଷ ଦିନର ଏକ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ସମୟରେ ଭଗବାନ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଯଥାଶକ୍ତି ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ -
ଗୋୱର୍ଧନ ଧରାଧାର ଗୋକୁଲତ୍ରାଣକାରକ।
ବହୁବାହୁକୃତଚ୍ଛାଯ ଗୱାଂ କୋଟିପ୍ରଦୋ ଭୱ॥
ଭାବାର୍ଥ - ହେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପର୍ବତ! ହେ ପୃଥିବୀର ଆଧାର! ହେ ଗୋକୁଳର ରକ୍ଷାକାରୀ! ନିଜର ବିଶାଳ ବାହୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଛାୟା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନନାଥ! ଆପଣ ମୋତେ କୋଟି କୋଟି ଗାଈ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଗୌ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ -
ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଯା ଲୋକପାଲାନାଂ ଧେନୁରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତା।
ଘୃତଂ ୱହତି ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ମମ ପାପଂ ୱ୍ଯପୋହତୁ॥
ଭାବାର୍ଥ - ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ଓ ଦିକ୍ପାଳଙ୍କ ପାଇଁ ଧେନୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଗାଈ ରୂପେ ବିରାଜମାନ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଘୃତ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଗୌ ରୂପୀ ଭଗବତୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୋର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନାଶ କରନ୍ତୁ।
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା କଥାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏଠାରେ କରାଯାଇଛି। ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା କଥାକୁ ଅନ୍ନକୂଟ ପୂଜା କଥା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଏହି କଥାରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରୋତ୍ସବ ବଦଳରେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନୋତ୍ସବ ପାଳନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
ଏହା ଭଗବାନ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚଳିତ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ଆରତୀ। ଏହି ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଆରତୀ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ମହାରାଜଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଅବସରରେ ଗାନ କରାଯାଏ।
ଏହି ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଘରେ ସହଜରେ ଶ୍ରୀ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା କରାଯାଇପାରିବ। ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଉତ୍ସବ ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷୋଲ୍ଲାସ ସହ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଦେଶୀ ଗାଈର ଗୋବରରେ ଭଗବାନ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ଆକୃତି ନିର୍ମାଣ କରି ତାଙ୍କର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ।
ଗୋପାଷ୍ଟମୀ ପର୍ବ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ମଥୁରା, ବୃନ୍ଦାବନ ଏବଂ ବ୍ରଜର ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ ପର୍ବ। ଗୋପାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଗାଈ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବାଛୁରୀମାନଙ୍କୁ ସଜାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିବିଧାନ ସହ ସେମାନଙ୍କର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ।
ଦିୱାଲି ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ। ପାଞ୍ଚଦିନିଆ ଦିୱାଲି ଉତ୍ସବରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବଦେବୀଙ୍କର ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ଧନତ୍ରୟୋଦଶୀ, ନରକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା, ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଓ ଭାଇ ଦୂଜ ଏହି ପାଞ୍ଚଦିନିଆ ଦିୱାଲି ଉତ୍ସବର ଅଙ୍ଗ ଅଟେ।
ଦିୱାଲି ଏକ ପାଞ୍ଚଦିନିଆ ଉତ୍ସବ, ଯାହା ଧନତେରସରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଭାଇ ଦୂଜରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଦିୱାଲି ପୂଜା କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏହି ପୃଷ୍ଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆପଣ ଦିୱାଲି ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ପାଇପାରିବେ।
ଦିୱାଲି ପୂଜା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦିୱାଲି ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରହରେ ଗୋବତ୍ସ ଦ୍ୱାଦଶୀ ମନ୍ତ୍ର, ଯମ ଦୀପମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ସ୍ନାନ ମନ୍ତ୍ର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ସୂଚୀବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପାଞ୍ଚଦିନିଆ ଦିୱାଲି ଉତ୍ସବର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ହିନ୍ଦୁ ପଞ୍ଜିକା ଅନୁସାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପ୍ରତିପଦା ତିଥିକୁ ବଳି ପ୍ରତିପଦା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବ ଦିୱାଲି ପୂଜାର ପରଦିନ ପାଳନ କରାଯାଏ। ବଳି ପୂଜା ଓ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପୂଜା ଏକା ଦିନରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଦାନବରାଜ ବଳିଙ୍କର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ।
ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ପୂଜିତ ସର୍ବାଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନବମ ଅବତାର ବୋଲି ମାନାଯାଏ। କଂସଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ବ୍ରଜବାସୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରୂପେ ଅବତରିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ପୂଜିତ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଆଦିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବତା ବଦଳରେ ଏକ ପଦ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ।
ଭଗବାନ ବାମନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଅବତାର ବୋଲି ମାନାଯାଏ। ରାଜା ବଳିଙ୍କ ଶାସନରୁ ଦେବଲୋକକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଏବଂ ବଳିଙ୍କ ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଭଗବାନ ବାମନଙ୍କୁ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
