टिप्पणी: सर्वे समयाः १२-घण्टा प्रारूपे नई दिल्ली, भारत नगरस्य स्थानीयसमयानुसारं डी.एस.टी समायोजनेन सह (यदि प्रयोज्यम्) प्रदर्शिताः सन्ति।
अर्धरात्रात् परं ये समयाः आगामिदिनस्य भवन्ति, ते आगामिदिनाङ्कसहिताः प्रदर्शिताः सन्ति। पञ्चाङ्गे दिनं सूर्योदयेन आरभ्य अग्रिमसूर्योदये समाप्यते।
प्रायः गोवर्धनपूजायाः दिनं दीपावलीपूजायाः अनन्तरदिने भवति, इदं च दिनं भगवता कृष्णेन इन्द्रदेवस्य पराजितत्वस्य स्मरणार्थम् आचर्यते। कदाचित् दीपावलीगोवर्धनपूजयोः मध्ये एकदिनस्य अन्तरालः भवितुम् अर्हति।
धर्मग्रन्थेषु कार्तिकमासस्य प्रतिपदातिथौ गोवर्धनपूजोत्सवस्य आचरणं निर्दिष्टम् अस्ति। प्रतिपदायाः आरम्भकालानुसारं हिन्दुपञ्चाङ्गे गोवर्धनपूजायाः दिनम् अमावस्यातिथेः दिने, अर्थात् सामान्यदिनात् एकदिनं पूर्वम् अपि, पतितुम् अर्हति।
गोवर्धनपूजा अन्नकूटपूजा इति नाम्ना अपि कथ्यते। अस्मिन् दिने गोधूमः, तण्डुलः इत्यादीनि धान्यानि, बेसनेन निर्मिता कढी, पत्रशाकानि च तैः निर्मितं भोजनं पक्त्वा भगवते कृष्णाय अर्प्यते।
महाराष्ट्रे इदं दिनं बलिप्रतिपदा अथवा बलिपाडवा इति रूपेण आचर्यते। भगवतः विष्णोः अवतारस्य वामनस्य राज्ञः बलेः उपरि विजयस्य, ततः बलेः पाताललोके प्रेषणस्य च स्मरणार्थम् अस्मिन् दिने तस्य पुण्यस्मरणं क्रियते। भगवता वामनेन दत्तस्य वरस्य कारणात् असुरराजः बलिः अस्मिन् दिने पातालात् पृथिवीलोकम् आगच्छति इति मन्यते।
प्रायः गोवर्धनपूजायाः दिनं गुजरातीनववर्षस्य दिनेन सह मिलति, यत् कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षे प्रतिपदायाम् आचर्यते। प्रतिपदातिथेः आरम्भकालानुसारं गोवर्धनपूजोत्सवः गुजरातीनववर्षदिनात् एकदिनं पूर्वमपि आचरितुं शक्यते।
गोवर्धनपूजासमये भगवन्तं गोवर्धनं स्मरन् यथाशक्ति निम्नोक्तं मन्त्रं जपेत् -
गोवर्धन धराधार गोकुलत्राणकारक।
बहुबाहुकृतच्छाय गवां कोटिप्रदो भव॥
भावार्थः - हे गोवर्धनपर्वत! हे पृथिव्याः आधार! हे गोकुलस्य रक्षक! स्वकीयैः विशालैः बाहुभिः अर्थात् शिखरैः छायां प्रयच्छन् हे श्रीगोवर्धननाथ! भवान् मह्यं कोटिशः गाः प्रयच्छतु।
निम्नोक्तं मन्त्रम् उच्चारयन् गोमातरं प्रार्थयेत -
लक्ष्मीर्या लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता।
घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु॥
भावार्थः - या लक्ष्मीः सर्वेषां लोकपालानां दिक्पालानां च कृते धेनुरूपेण विराजते, या च यज्ञनिष्पादनार्थं पवित्रं घृतं प्रयच्छति, सा गोरूपिणी भगवती लक्ष्मीः मम सर्वाणि पापानि पूर्णतया नाशयतु।
भगवतः श्रीकृष्णस्य देवराजस्य इन्द्रस्य च मध्ये जातेन द्वन्द्वेन सम्बद्धा गोवर्धनपूजाकथा अत्र वर्णिता अस्ति। गोवर्धनपूजाकथा अन्नकूटपूजाकथा इति नाम्ना अपि प्रसिद्धा अस्ति। अस्यां कथायां भगवान् श्रीकृष्णः गोपबालकान् इन्द्रोत्सवस्य स्थाने गोवर्धनोत्सवम् आचरितुम् आदिशति।
इयं भगवते गोवर्धनाय समर्पिता सर्वाधिकं प्रचलिता लोकप्रिया च आरती अस्ति। इयं गोवर्धनारती गोवर्धनमहाराजस्य विविधेषु अवसरेषु गीयते।
उपर्युक्तया गोवर्धनपूजाविधिना श्रीगोवर्धनपूजा सरलतया कर्तुं शक्यते। गोवर्धनपूजोत्सवः मुख्यतः व्रजक्षेत्रे अत्यन्तं हर्षोल्लासेन आचर्यते। अस्मिन् दिने देशीयायाः गोः गोमयेन भगवतः गोवर्धनस्य आकृतिं निर्माय तस्य पूजार्चना क्रियते।
गोपाष्टमीपर्व कार्तिकशुक्लपक्षस्य अष्टमीतिथौ आचर्यते। मथुरायां वृन्दावने व्रजस्य अन्येषु क्षेत्रेषु च इदम् अतीव लोकप्रियं पर्व अस्ति। गोपाष्टम्यां गावः वत्साः च अलङ्कृत्य सम्पूर्णविधिविधानेन पूज्यन्ते।
दीपावली हिन्दूनां प्रमुखः उत्सवः अस्ति। पञ्चदिवसात्मके दीपावल्युत्सवे विविधानां देवदेवीनाम् आराधना क्रियते। धनत्रयोदशी, नरकचतुर्दशी, लक्ष्मीपूजा, गोवर्धनपूजा, भ्रातृद्वितीया च अस्य पञ्चदिवसात्मकस्य दीपावलीमहोत्सवस्य अङ्गानि सन्ति।
दीपावली पञ्चदिवसात्मकः उत्सवः, यः धनत्रयोदश्याम् आरभ्य भ्रातृद्वितीयायां समाप्यते। अस्मिन् पृष्ठे दीपावलीपूजादिनदर्शिका दत्ता अस्ति, यया भवान् दीपावल्युत्सवकाले आगच्छतां प्रतिदिनस्य अनुष्ठानानां तेषां शुभमुहूर्तानां च विषये विस्तृतां सूचनां प्राप्तुं शक्नोति।
दीपावलीपूजार्थं मन्त्रसंग्रहः प्रदत्तः अस्ति। अस्मिन् दीपावलीपूजामन्त्रसंग्रहे गोवत्सद्वादशीमन्त्रः, यमदीपमन्त्रः, अभ्यङ्गस्नानमन्त्रः इत्यादयः विविधाः महत्त्वपूर्णाः मन्त्राः सूचीबद्धाः सन्ति। एते मन्त्राः पञ्चदिवसात्मकस्य दीपावल्युत्सवस्य विविधेषु पर्वसु प्रयुज्यन्ते।
हिन्दुपञ्चाङ्गानुसारं कार्तिकमासस्य प्रतिपदातिथिः बलिप्रतिपदा इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति। इदं पर्व दीपावलीपूजायाः अनन्तरदिने आचर्यते। बलिपूजा गोवर्धनपूजा च एकस्मिन्नेव दिने आचर्येते। अस्मिन् दिने दानवराजस्य बलेः पूजार्चना क्रियते।
भगवान् कृष्णः हिन्दुधर्मे पूज्यमानेषु सर्वाधिकं लोकप्रियेषु देवेषु अन्यतमः अस्ति। कृष्णः भगवतः विष्णोः नवमः अवतारः मन्यते। कंसस्य अत्याचारेभ्यः व्रजवासिनः रक्षितुं भगवान् विष्णुः श्रीकृष्णरूपेण अवतीर्णः अभवत्।
भगवान् इन्द्रः हिन्दुधर्मे पूज्यमानेषु प्रमुखेषु देवेषु अन्यतमः अस्ति। हिन्दुधर्मग्रन्थेषु इन्द्रः देवानां राजा इति रूपेण वर्ण्यते। भगवान् इन्द्रः वर्षादीनां नियन्त्रणं करोति स्वर्गलोकस्य च शासनं करोति। तथापि इन्द्रः देवतायाः स्थाने पदमपि मन्यते।
भगवान् वामनः भगवतः विष्णोः पञ्चमः अवतारः मन्यते। राज्ञः बलेः शासनात् देवलोकं मोचयितुं बलेः अहङ्कारं च नाशयितुं भगवान् विष्णुः वामनरूपं धृतवान्। भगवान् वामनः त्रिविक्रमः इत्यपि कथ्यते।
