
નોંધ: બધા સમય ૧૨ કલાક નાં પ્રારૂપ માં નવી દિલ્હી, ભારત નાં સ્થાનિય સમય અને ડી.એસ.ટી. સમાયોજિત (જો માન્ય હોય) સાથે દર્શાવાયું ગયો છે.
મધ્યરાત્રિ પછી નાં સમય જે આવતો દિવસ ને દર્શાવે છે તે બીજા દિવસ ની દિનાંક થી પ્રત્યય કરીને દર્શાવ્યા ગયા છે. પંચાંગ માં નવો દિવસ મધ્યરાત્રિએ ન બદલી થાયી ને સૂર્યોદય ના સમય બદલી થાય છે.
હનુમાન પૂજા ભારતના કેટલાક ભાગોમાં, મુખ્યત્વે ગુજરાતમાં, દિવાળી પૂજાના એક દિવસ પહેલાં કરવામાં આવે છે. આ જ દિવસે અયોધ્યાના પ્રસિદ્ધ હનુમાનગઢી મંદિરમાં શ્રી હનુમાન જન્મોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. જોકે, ઉત્તર ભારતમાં મોટાભાગના ભક્તો ચૈત્ર પૂર્ણિમાએ હનુમાન જન્મોત્સવ ઉજવે છે.
હનુમાન પૂજા તથા કાળી ચૌદશ એક જ દિવસે આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે કાળી ચૌદશની રાત્રિએ પ્રેતાત્માઓ સૌથી વધુ શક્તિશાળી હોય છે. તેથી સર્વ પ્રકારની ખરાબ આત્માઓથી રક્ષણ માટે તથા શક્તિ અને બળની પ્રાપ્તિ માટે હનુમાનજીની પૂજા કરવામાં આવે છે.
અન્ય એક પૌરાણિક કથા અનુસાર, દૈત્યરાજ રાવણને પરાસ્ત કરીને, પોતાનો ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કર્યા પછી ભગવાન રામના અયોધ્યામાં ફરી આગમનના આનંદમાં દિવાળીનો ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. હનુમાનજીની ભક્તિ અને સમર્પણથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શ્રી રામે હનુમાનજીને વરદાન આપ્યું હતું કે તેમની પહેલાં હનુમાનજીનું પૂજન કરવામાં આવશે. તેથી જ લોકો દિવાળીના એક દિવસ પહેલાં ભગવાન હનુમાનની પૂજા કરે છે.
આ વ્રતમાં તાત્કાલિક રાત્રિવ્યાપિની તિથિ ગ્રહણ કરવી જોઈએ. જો તે બે દિવસ હોય, તો બીજા દિવસે વ્રત કરવું જોઈએ. વ્રતીએ હનુમાન જયંતીના વ્રત નિમિત્તે ધનત્રયોદશીની રાત્રિએ ભગવાન શ્રીરામ, માતા જાનકી તથા હનુમાનજીનું સ્મરણ કરીને ભૂમિશયન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ રૂપ ચતુર્દશીએ અરુણોદય પહેલાં ઊઠીને શ્રીરામ-જાનકી તથા હનુમાનજીનું ફરીથી સ્મરણ કરીને પ્રાતઃ સ્નાનાદિ કર્મોથી નિવૃત્ત થઈ જાઓ. ત્યારબાદ હાથમાં જળ લઈને નીચેનો સંકલ્પ કરો -
મમાખિલાનિષ્ટનિરસનપૂર્વકસકલાભીષ્ટસિદ્ધયે
તેજોબલબુદ્ધિવિદ્યાધનધાન્યસમૃદ્ધ્યાયુરારોગ્યાદિવૃદ્ધયે
ચ હનુમદ્વ્રતં તદંગીભૂતપૂજનં ચ કરિષ્યે।
ઉપરોક્ત સંકલ્પ કર્યા પછી હનુમાનજીની પૂર્વ પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિમા સમક્ષ પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિશા તરફ મુખ કરીને બેસો અને વિનયપૂર્વક નીચેની પ્રાર્થના કરો -
અતુલિતબલધામં સ્વર્ણશૈલાભદેહં દનુજવનકૃશાનું જ્ઞાનિનામગ્રગણ્યમ્।
સકલગુણનિધાનં વાનરાણામધીશં રઘુપતિવરદૂતં વાતજાતં નમામિ॥
ત્યારબાદ હનુમાનજીનું વિધિવત્ ષોડશોપચાર પૂજન કરો. જો નજીકમાં નદી હોય, તો તેના જળથી અથવા ન હોય તો શ્રીજળ મિશ્રિત કૂપોદક અર્થાત્ કૂવાના જળથી તેમને સ્નાન કરાવો. વસ્ત્રોમાં લાલ કૌપીન તથા પીતાંબર ધારણ કરાવો. ગંધમાં કેસર મિશ્રિત ચંદન, મૂંજનું યજ્ઞોપવીત, પુષ્પોમાં શતપત્ર અર્થાત્ હજારા, કેતકી, કરેણ તથા અન્ય પીળા રંગના પુષ્પો અર્પણ કરો. ત્યારબાદ અગર-તગર વગેરેનો ધૂપ તથા ગાયના ઘીની વાટવાળો દીપ પ્રગટાવો. નૈવેદ્યમાં ઘૃતપક્વ અર્થાત્ ઘીમાં પકવેલા અપૂપ (પૂડા) અથવા લોટને ઘીમાં શેકીને ગોળ મિશ્રિત કરીને બનાવેલા મોદક તથા કેળાં વગેરે ફળ અર્પણ કરો. ત્યારબાદ નીરાજન, નમસ્કાર, પુષ્પાંજલિ તથા પ્રદક્ષિણા પછી નીચેની પ્રાર્થના કરો -
મનોજવં મારુતતુલ્યવેગં જિતેન્દ્રિયં બુદ્ધિમતાં વરિષ્ઠમ્।
વાતાત્મજં વાનરયૂથમુખ્યં શ્રીરામદૂતં શિરસા નમામિ॥
ઉપરોક્ત પ્રાર્થના પછી પ્રસાદ વહેંચો તથા સામર્થ્ય અનુસાર બ્રાહ્મણભોજન કરાવીને પોતે ભોજન કરો. રાત્રિકાળમાં દીપાવલી, સ્તોત્રપાઠ, ગાયન-વાદન તથા સંકીર્તન કરતાં કરતાં જાગરણ કરો. વ્રતનું માહાત્મ્ય જાણવા માટે હનુમાન જયંતી વ્રત કથાનો પાઠ અથવા શ્રવણ કરો.
જો કોઈ કાર્યસિદ્ધિ માટે વ્રત કરવું હોય તો માર્ગશીર્ષ શુક્લ ત્રયોદશીએ પ્રાતઃ સ્નાનાદિ કરીને એક વેદી પર અક્ષત-પુંજથી 13 કમળ બનાવો. તેમના પર જળપૂર્ણ પૂજિત કળશની સ્થાપના કરો. તેની ઉપર મઢેલા પીળા વસ્ત્ર પર 13 કમળોમાં 13 ગાંઠોવાળું નવ તારનું પીતસૂત્ર અર્થાત્ પીળો દોરો મૂકો. ત્યારબાદ વેદીનું પૂજન કરીને ઉપર્યુક્ત વિધિથી અથવા પદ્ધતિના ક્રમ અનુસાર હનુમાનજીનું પૂજન, જપ, ધ્યાન, ઉપાસના વગેરે કરો. બ્રાહ્મણભોજન વગેરે પછી પોતે ભોજન કરીને વ્રત સંપન્ન કરો.
આ રીતે શ્રદ્ધાપૂર્વક હનુમાન જયંતી વ્રતનું પાલન કરવાથી વ્રતીના સંપૂર્ણ અભીષ્ટ મનોરથ સિદ્ધ થાય છે તથા તેના સર્વ પ્રકારના જ્ઞાત-અજ્ઞાત સંકટોનું નિવારણ થાય છે.