
टीप: सर्व वेळा नई दिल्ली, भारत च्या स्थानिक वेळेनुसार, डी.एस.टी समायोजनासह (लागू असल्यास), 12 तास पद्धतीत दर्शविल्या आहेत.
मध्यरात्रीनंतरच्या वेळांना पुढील दिवसाची तारीख जोडलेली असते. पंचांगात दिवस सूर्योदयाने सुरू होतो आणि सूर्योदयानेच संपतो.
हनुमान पूजा भारताच्या काही भागांत, प्रामुख्याने गुजरातमध्ये, दिवाळी पूजेच्या एक दिवस आधी केली जाते. याच दिवशी अयोध्येतील प्रसिद्ध हनुमानगढी मंदिरात श्री हनुमान जन्मोत्सव साजरा केला जातो. तथापि, उत्तर भारतात बहुतांश भक्त चैत्र पौर्णिमेला हनुमान जन्मोत्सव साजरा करतात.
हनुमान पूजा आणि काळी चौदस एकाच दिवशी येतात. अशी मान्यता आहे की काळी चौदसच्या रात्री प्रेतात्मे सर्वाधिक शक्तिशाली असतात. म्हणून सर्व प्रकारच्या वाईट आत्म्यांपासून संरक्षणासाठी तसेच शक्ती आणि बळाच्या प्राप्तीसाठी हनुमानजींची पूजा केली जाते.
आणखी एका पौराणिक कथेनुसार, दैत्यराज रावणाला पराभूत करून, आपला चौदा वर्षांचा वनवास पूर्ण केल्यानंतर भगवान राम पुन्हा अयोध्येत आल्याच्या आनंदात दिवाळी उत्सव साजरा केला जातो. हनुमानजींच्या भक्ती आणि समर्पणाने प्रसन्न होऊन भगवान श्रीरामांनी हनुमानजींना वर दिला होता की त्यांच्याआधी हनुमानजींची पूजा केली जाईल. म्हणूनच लोक दिवाळीच्या एक दिवस आधी भगवान हनुमान यांची पूजा करतात.
या व्रतात तात्कालिक रात्रिव्यापिनी तिथी ग्रहण करावी. ती दोन दिवस असल्यास दुसऱ्या दिवशी व्रत करावे. व्रतीने हनुमान जयंतीच्या व्रतानिमित्त धनत्रयोदशीच्या रात्री भगवान श्रीराम, माता जानकी आणि हनुमानजींचे स्मरण करून भूमीशयन करावे. त्यानंतर रूप चतुर्दशीला अरुणोदयापूर्वी उठून श्रीराम-जानकी आणि हनुमानजींचे पुन्हा स्मरण करून प्रातःस्नानादी कर्मांतून निवृत्त व्हावे. त्यानंतर हातात जल घेऊन पुढील संकल्प करावा -
ममाखिलानिष्टनिरसनपूर्वकसकलाभीष्टसिद्धये
तेजोबलबुद्धिविद्याधनधान्यसमृद्ध्यायुरारोग्यादिवृद्धये
च हनुमद्व्रतं तदंगीभूतपूजनं च करिष्ये।
वरील संकल्प केल्यानंतर हनुमानजींच्या पूर्वप्रतिष्ठित प्रतिमेसमोर पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे मुख करून बसावे आणि विनम्रपणे पुढील प्रार्थना करावी -
अतुलितबलधामं स्वर्णशैलाभदेहं दनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम्।
सकलगुणनिधानं वानराणामधीशं रघुपतिवरदूतं वातजातं नमामि॥
त्यानंतर हनुमानजींचे विधिवत षोडशोपचार पूजन करावे. जवळ नदी असल्यास तिच्या जलाने, अन्यथा श्रीजल मिश्रित कूपोदक म्हणजे विहिरीच्या पाण्याने त्यांना स्नान घालावे. हनुमानजींच्या प्रतिमेला लाल कौपीन आणि पीतांबर परिधान करावे. गंधात केशर मिश्रित चंदन, मुंजेचे यज्ञोपवीत, पुष्पांमध्ये शतपत्र म्हणजे हजारा, केतकी, कण्हेर तसेच इतर पिवळ्या रंगाची फुले अर्पण करावीत. त्यानंतर अगर-तगर इत्यादींचा धूप तसेच गाईच्या तुपाच्या वातीचा दीप प्रज्वलित करावा. नैवेद्यात घृतपक्व म्हणजे तुपात तळलेले अपूप (पुआ) किंवा पीठ तुपात भाजून गूळ मिसळून केलेले मोदक आणि केळी इत्यादी फळे अर्पण करावीत. त्यानंतर नीराजन, नमस्कार, पुष्पांजली आणि प्रदक्षिणा झाल्यावर पुढील प्रार्थना करावी -
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि॥
वरील प्रार्थनेनंतर प्रसाद वाटावा आणि सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणभोजन घालून स्वतः भोजन करावे. रात्रीच्या वेळी दीपावली, स्तोत्रपाठ, गायन-वादन आणि संकीर्तन करत जागरण करावे. व्रताचे माहात्म्य जाणून घेण्यासाठी हनुमान जयंती व्रत कथेचे पठण किंवा श्रवण करावे.
एखाद्या कार्यसिद्धीसाठी व्रत करायचे असल्यास मार्गशीर्ष शुक्ल त्रयोदशीला प्रातःस्नानादी करून एका वेदीवर अक्षत-पुंजाने 13 कमळे काढावीत. त्यांवर जलपूर्ण पूजित कलशाची स्थापना करावी. त्याच्यावर आच्छादलेल्या पिवळ्या वस्त्रावर 13 कमळांमध्ये 13 गाठी असलेला नऊ तारांचा पीतसूत्र म्हणजे पिवळा दोरा ठेवावा. त्यानंतर वेदीचे पूजन करून वरील विधीने किंवा पद्धतीच्या क्रमाने हनुमानजींचे पूजन, जप, ध्यान, उपासना इत्यादी करावी. ब्राह्मणभोजन इत्यादींनंतर स्वतः भोजन करून व्रत संपन्न करावे.
अशा प्रकारे श्रद्धापूर्वक हनुमान जयंती व्रताचे पालन केल्याने व्रतीचे सर्व अभीष्ट मनोरथ सिद्ध होतात आणि त्याच्या सर्व प्रकारच्या ज्ञात-अज्ञात संकटांचे निवारण होते.