નોંધ: બધા સમય ૧૨ કલાક નાં પ્રારૂપ માં નવી દિલ્હી, ભારત નાં સ્થાનિય સમય અને ડી.એસ.ટી. સમાયોજિત (જો માન્ય હોય) સાથે દર્શાવાયું ગયો છે.
મધ્યરાત્રિ પછી નાં સમય જે આવતો દિવસ ને દર્શાવે છે તે બીજા દિવસ ની દિનાંક થી પ્રત્યય કરીને દર્શાવ્યા ગયા છે. પંચાંગ માં નવો દિવસ મધ્યરાત્રિએ ન બદલી થાયી ને સૂર્યોદય ના સમય બદલી થાય છે.
મોટા ભાગે ગોવર્ધન પૂજાનો દિવસ દિવાળી પૂજાના બીજા દિવસે આવે છે અને આ દિવસ ભગવાન કૃષ્ણએ ઇન્દ્રદેવને પરાજિત કર્યા હતા તે દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ક્યારેક દિવાળી અને ગોવર્ધન પૂજા વચ્ચે એક દિવસનું અંતર હોઈ શકે છે.
ધાર્મિક ગ્રંથોમાં કારતક માસની પ્રતિપદા તિથિ દરમિયાન ગોવર્ધન પૂજાનો ઉત્સવ ઉજવવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે. પ્રતિપદાના પ્રારંભ સમય પર આધાર રાખીને, હિન્દુ કેલેન્ડરમાં ગોવર્ધન પૂજાનો દિવસ અમાવસ્યાના દિવસે, એટલે કે એક દિવસ પહેલાં પણ આવી શકે છે.
ગોવર્ધન પૂજાને અન્નકૂટ પૂજા પણ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસે ઘઉં, ચોખા જેવા અનાજ, ચણાના લોટમાંથી બનેલી કઢી અને પાંદડાવાળા શાકભાજીમાંથી બનેલું ભોજન રાંધવામાં આવે છે અને ભગવાન કૃષ્ણને અર્પણ કરવામાં આવે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં આ જ દિવસ બલિ પ્રતિપદા અથવા બલિ પાડવા તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ વામન, જે ભગવાન વિષ્ણુના એક અવતાર છે, તેમના રાજા બલિ પરના વિજય અને ત્યારબાદ બલિને પાતાળ લોક (અધોલોક) મોકલવાની સ્મૃતિમાં ઉજવાય છે. એવી માન્યતા છે કે ભગવાન વામને આપેલા વરદાનને કારણે અસુર રાજા બલિ આ દિવસે પાતાળ લોકમાંથી પૃથ્વી લોકની મુલાકાતે આવે છે.
મોટા ભાગે ગોવર્ધન પૂજાનો દિવસ ગુજરાતી નવું વર્ષ (બેસતું વર્ષ)ના દિવસ સાથે એકરૂપ થાય છે, જે કારતક માસની શુક્લ પક્ષ પ્રતિપદાએ ઉજવવામાં આવે છે. પ્રતિપદા તિથિના પ્રારંભ સમય પર આધાર રાખીને, ગોવર્ધન પૂજાની ઉજવણી ગુજરાતી નવા વર્ષના દિવસના એક દિવસ પહેલાં પણ થઈ શકે છે.
ગોવર્ધન પૂજા દરમિયાન ભગવાન ગોવર્ધનનું સ્મરણ કરીને પોતાની શક્તિ અનુસાર નીચેના મંત્રનો જાપ કરવો જોઈએ -
ગોવર્ધન ધરાધાર ગોકુલત્રાણકારક।
બહુબાહુકૃતચ્છાય ગવાં કોટિપ્રદો ભવ॥
ભાવાર્થ - હે ગોવર્ધન પર્વત! હે પૃથ્વીના આધાર! હે ગોકુળના રક્ષક! પોતાની વિશાળ ભુજાઓ એટલે કે શિખરો વડે છાયા પ્રદાન કરનારા શ્રી ગોવર્ધનનાથ! આપ મને કરોડો ગાયો પ્રદાન કરો.
ત્યાર બાદ નીચેના મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં ગૌ માતાને પ્રાર્થના કરવી જોઈએ -
લક્ષ્મીર્યા લોકપાલાનાં ધેનુરૂપેણ સંસ્થિતા।
ઘૃતં વહતિ યજ્ઞાર્થે મમ પાપં વ્યપોહતુ॥
ભાવાર્થ - જે લક્ષ્મી સર્વ લોકપાલો અને દિક્પાલો માટે ધેનુ એટલે કે ગાયના રૂપમાં બિરાજમાન છે તથા જે યજ્ઞના નિષ્પાદન માટે પવિત્ર ઘી પ્રદાન કરે છે, તે ગૌ-રૂપી ભગવતી લક્ષ્મી મારા સર્વ પાપોનો સંપૂર્ણ નાશ કરે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને દેવરાજ ઇન્દ્ર વચ્ચે થયેલા સંઘર્ષ સાથે સંબંધિત ગોવર્ધન પૂજા કથાનું વર્ણન અહીં કરવામાં આવ્યું છે. ગોવર્ધન પૂજા કથા અન્નકૂટ પૂજા કથા તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ કથામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગોવાળિયાઓને ઇન્દ્રોત્સવને બદલે ગોવર્ધનોત્સવ ઉજવવાનો નિર્દેશ આપે છે.
આ ભગવાન ગોવર્ધનને સમર્પિત સૌથી વધુ પ્રચલિત અને લોકપ્રિય આરતી છે. આ ગોવર્ધન આરતીનું ગાન ગોવર્ધન મહારાજના વિવિધ પ્રસંગોએ કરવામાં આવે છે.
આ ગોવર્ધન પૂજા વિધિ દ્વારા તમે ઘરે ગોવર્ધન પૂજા સરળતાથી કરી શકો છો. ગોવર્ધન પૂજાનો ઉત્સવ ખાસ કરીને વ્રજ પ્રદેશમાં ખૂબ જ હર્ષોલ્લાસથી ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે લોકો દેશી ગાયના છાણમાંથી ભગવાન ગોવર્ધનની આકૃતિ બનાવીને તેમની પૂજા કરે છે.
ગોપાષ્ટમીનો તહેવાર કારતક શુક્લ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ ઉજવવામાં આવે છે. મથુરા, વૃંદાવન અને વ્રજના અન્ય પ્રદેશોમાં આ અત્યંત લોકપ્રિય તહેવાર છે. ગોપાષ્ટમીના દિવસે ગાયો અને તેમના વાછરડાંને શણગારીને પૂર્ણ વિધિ-વિધાનથી તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે.
દિવાળી હિન્દુઓનો એક મુખ્ય તહેવાર છે. પાંચ દિવસના દિવાળી ઉત્સવમાં વિવિધ દેવી-દેવતાઓની પૂજા કરવામાં આવે છે. ધનત્રયોદશી, નરક ચતુર્દશી, લક્ષ્મી પૂજા, ગોવર્ધન પૂજા અને ભાઈબીજ આ પાંચ દિવસના દિવાળી ઉત્સવનો ભાગ છે.
દિવાળી પાંચ દિવસનો ઉત્સવ છે, જે ધનતેરસથી શરૂ થઈને ભાઈબીજ પર પૂર્ણ થાય છે. દિવાળી પૂજા કેલેન્ડર આ પૃષ્ઠ પર આપવામાં આવ્યું છે, જેના દ્વારા તમે દિવાળી ઉત્સવ દરમિયાન આવતા દરેક દિવસની વિધિઓ તથા તેમના મુહૂર્ત વિશે વિસ્તૃત માહિતી મેળવી શકો છો.
દિવાળી પૂજા મંત્રો નો સંગ્રહ આપવામાં આવ્યો છે. આ દિવાળી પૂજા મંત્ર સંગ્રહમાં ગોવત્સ દ્વાદશી મંત્ર, યમ દીપમ મંત્ર અને અભ્યંગ સ્નાન મંત્ર જેવા વિવિધ મહત્ત્વપૂર્ણ મંત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ મંત્રોનો ઉપયોગ પાંચ દિવસના દિવાળી ઉત્સવના વિવિધ તહેવારો દરમિયાન કરવામાં આવે છે.
હિન્દુ પંચાંગ અનુસાર કારતક માસની પ્રતિપદા તિથિ બલિ પ્રતિપદા તરીકે ઓળખાય છે. આ પર્વ દિવાળી પૂજાના બીજા દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. બલિ પૂજા અને ગોવર્ધન પૂજા એક જ દિવસે ઉજવાય છે. આ પ્રસંગે દૈત્યરાજ બલિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવામાં આવે છે.
ભગવાન કૃષ્ણ હિન્દુ ધર્મમાં પૂજાતા સૌથી લોકપ્રિય દેવતાઓમાંના એક છે. કૃષ્ણને ભગવાન વિષ્ણુના નવમા અવતાર માનવામાં આવે છે. કંસના અત્યાચારોથી વ્રજવાસીઓની રક્ષા કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુ શ્રીકૃષ્ણ રૂપે અવતર્યા હતા.
ભગવાન ઇન્દ્ર હિન્દુ ધર્મમાં પૂજાતા મુખ્ય દેવતાઓમાંના એક છે. હિન્દુ ધર્મગ્રંથોમાં ઇન્દ્રને દેવતાઓના રાજા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. ભગવાન ઇન્દ્ર વર્ષા વગેરેનું નિયમન કરે છે અને સ્વર્ગલોક પર શાસન કરે છે. જો કે, ઇન્દ્રને દેવતાને બદલે એક પદ પણ માનવામાં આવે છે.
ભગવાન વામનને ભગવાન વિષ્ણુના પાંચમા અવતાર માનવામાં આવે છે. રાજા બલિના શાસનમાંથી દેવલોકને મુક્ત કરાવવા અને બલિનું અભિમાન દૂર કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ વામન રૂપ ધારણ કર્યું હતું. ભગવાન વામન ત્રિવિક્રમ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
