* अन्येषां नगराणां कृते प्रदत्ताः मुहूर्तसमयाः तत्तन्नगराणां स्थानीयसमयाः सन्ति।
टिप्पणी: सर्वे समयाः १२-घण्टा प्रारूपे नई दिल्ली, भारत नगरस्य स्थानीयसमयानुसारं डी.एस.टी समायोजनेन सह (यदि प्रयोज्यम्) प्रदर्शिताः सन्ति।
अर्धरात्रात् परं ये समयाः आगामिदिनस्य भवन्ति, ते आगामिदिनाङ्कसहिताः प्रदर्शिताः सन्ति। पञ्चाङ्गे दिनं सूर्योदयेन आरभ्य अग्रिमसूर्योदये समाप्यते।
दीपावल्याः दिने प्रातः शीघ्रम् उत्थाय स्वकुलस्य पूर्वजान् कुलदेवताः च पूजयित्वा आशीर्वादः प्राप्यते। अमावास्यात्वात् अस्मिन् दिने पूर्वजानां निमित्तं श्राद्धम् अपि क्रियते। परम्परया अस्मिन् दिने उपवासः क्रियते। मातुः लक्ष्म्याः भक्ताः सम्पूर्णं दिनम् उपवसन्ति सायङ्काले लक्ष्मीपूजानन्तरमेव अन्नं गृह्णन्ति च।
दीपावल्याः लक्ष्मीपूजायाः वा दिने हिन्दवः स्वगृहाणि आपणानि च स्थूलपुष्पमालाभिः अशोकाम्रकदलीपत्रैः च अलङ्कुर्वन्ति। अस्मिन् दिने कलशे नारिकेलं संस्थाप्य तं गृहस्य मुख्यद्वारस्य उभयतः स्थापयितुं शुभं मन्यते।
लक्ष्मीपूजार्थं पर्याप्तोन्नतस्य आसनस्य दक्षिणभागे रक्तवस्त्रम् आस्तीर्य तस्मिन् भगवतः श्रीगणेशस्य देव्याः लक्ष्म्याः च सुन्दरैः कौशेयवस्त्रैः आभूषणैः च अलङ्कृताः मूर्तयः स्थाप्यन्ते। आसनस्य वामभागे श्वेतवस्त्रम् आस्तीर्य तस्मिन् नवग्रहाः स्थाप्यन्ते।
श्वेतवस्त्रे नवसु स्थानेषु अक्षतानां अर्थात् अखण्डिततण्डुलानां लघुराशीन् कृत्वा तेषु नवग्रहाणां विधिवत् स्थापना क्रियते। रक्तवस्त्रे गोधूमैः गोधूमचूर्णेन वा षोडश राशयः रच्यन्ते। लक्ष्मीपूजां सम्पूर्णविधिविधानेन सम्पादयितुं लक्ष्मीपूजाविधिम् अनुसरन्तु।
लक्ष्मीपूजा प्रदोषकाले कर्तव्या, यः सूर्यास्तानन्तरम् आरभते प्रायः द्वौ घण्टौ चतुर्विंशतिः निमेषाः च यावत् तिष्ठति। केचित् स्रोताः लक्ष्मीपूजार्थं महानिशीथकालम् अपि सूचयन्ति। अस्माकं मते महानिशीथकालः तान्त्रिकसमुदायानां पण्डितानां च कृते अधिकम् उपयुक्तः, ये अस्मिन् विशिष्टे समये लक्ष्मीपूजायाः विषये अधिकं जानन्ति। सामान्यजनानां कृते प्रदोषकालमुहूर्त एव उपयुक्तः।
लक्ष्मीपूजाकरणार्थं वयं चौघडियामुहूर्तं द्रष्टुं न उपदिशामः, यतः ते मुहूर्ताः यात्रार्थम् उपयुक्ताः भवन्ति। लक्ष्मीपूजायाः कृते सर्वोत्तमः समयः प्रदोषकाले एव भवति, यदा स्थिरलग्नम् वर्तते। एवं मन्यते यत् स्थिरलग्ने लक्ष्मीपूजायां कृतायां लक्ष्मीः गृहे स्थिरा भवति। अतः लक्ष्मीपूजार्थम् अयं समयः सर्वोत्तमः मन्यते। वृषभलग्नं स्थिरं मन्यते दीपावलीपर्वकाले च प्रायः प्रदोषकालेन सह सम्मिलितं भवति।
लक्ष्मीपूजार्थं वयं यथार्थं समयं प्रदद्मः। अस्माभिः प्रदर्शितस्य मुहूर्तस्य समये अमावास्या, प्रदोषकालः, स्थिरलग्नं च सम्मिलितानि भवन्ति। वयं स्थानानुसारं मुहूर्तं प्रदद्मः, अतः लक्ष्मीपूजायाः शुभसमयं द्रष्टुं पूर्वं भवता स्वनगरं चेतव्यम्।
बहवः समुदायाः, विशेषतः गुर्जरीयाः वणिजः, दीपावलीपूजासमये चोपडापूजनं कुर्वन्ति। चोपडापूजासमये देव्याः लक्ष्म्याः सान्निध्ये नूतनानां लेखापुस्तकानाम् आरम्भः क्रियते आगामिवित्तवर्षार्थं च तस्याः आशीर्वादः प्रार्थ्यते। दीपावलीपूजा दीपोत्सवपूजा लक्ष्मीगणेशपूजनम् इति नाम्ना अपि प्रसिद्धा।
लक्ष्मीपूजासमये देवीं लक्ष्मीं ध्यायन् यथाशक्ति निम्नलिखितं मन्त्रं जपेत् -
ॐ ह्रीं श्रीं लक्ष्म्यै नमः।
भावार्थः - ॐ इत्यनेन परमात्मस्वरूपायै, ह्रीं इत्यनेन मायाशक्तिस्वरूपायै, श्रीं इत्यनेन लक्ष्मीसमृद्धिस्वरूपायै भगवत्यै लक्ष्म्यै मम पुनः पुनः नमः।
द्रिक पञ्चाङ्गस्य सर्वेषां सदस्यानां पक्षतः भवते दीपावली 2026 इत्यस्य हार्दिकाः शुभकामनाः।
दीपावली हिन्दूनां प्रमुखः उत्सवः अस्ति। पञ्चदिवसात्मके दीपावल्युत्सवे विविधानां देवदेवीनाम् आराधना क्रियते। धनत्रयोदशी, नरकचतुर्दशी, लक्ष्मीपूजा, गोवर्धनपूजा, भ्रातृद्वितीया च अस्य पञ्चदिवसात्मकस्य दीपावलीमहोत्सवस्य अङ्गानि सन्ति।
दीपावली पञ्चदिवसात्मकः उत्सवः, यः धनत्रयोदश्याम् आरभ्य भ्रातृद्वितीयायां समाप्यते। अस्मिन् पृष्ठे दीपावलीपूजादिनदर्शिका दत्ता अस्ति, यया भवान् दीपावल्युत्सवकाले आगच्छतां प्रतिदिनस्य अनुष्ठानानां तेषां शुभमुहूर्तानां च विषये विस्तृतां सूचनां प्राप्तुं शक्नोति।
दीपावलीपूजार्थं मन्त्रसंग्रहः प्रदत्तः अस्ति। अस्मिन् दीपावलीपूजामन्त्रसंग्रहे गोवत्सद्वादशीमन्त्रः, यमदीपमन्त्रः, अभ्यङ्गस्नानमन्त्रः इत्यादयः विविधाः महत्त्वपूर्णाः मन्त्राः सूचीबद्धाः सन्ति। एते मन्त्राः पञ्चदिवसात्मकस्य दीपावल्युत्सवस्य विविधेषु पर्वसु प्रयुज्यन्ते।
दीपावलीपूजायै पूर्णाकारं यन्त्रचित्रम् अत्र दत्तम् अस्ति, यत् मुद्रयितुं शक्यते। दीपावल्यां श्रीलक्ष्मीगणेशयन्त्रस्य पूजनेन धनं समृद्धिः सुखं शान्तिश्च प्राप्यन्ते।
धनत्रयोदश्यां लक्ष्मीपूजायाः शुभमुहूर्तः अस्मिन् पृष्ठे दत्तः अस्ति। धनत्रयोदशी, या धनतेरस इत्यपि प्रसिद्धा, पञ्चदिवसात्मकस्य दीपावल्युत्सवस्य प्रथमं दिनम् अस्ति। अस्मिन् दिने देवी लक्ष्मीः भगवान् कुबेरः च पूज्येते।
दीपावलीकाले लक्ष्मीपूजायाः षोडश चरणानि अस्मिन् पृष्ठे दत्तानि सन्ति। दीपावल्याः विशिष्टे अवसरे देव्याः लक्ष्म्याः षोडशोपचारपूजनेन देव्याः विशेषकृपा प्राप्यते, सुखसमृद्धेः आगमनं च भवति।
दीपावलीकाले कुबेरपूजाविधिः अस्मिन् पृष्ठे दत्तः अस्ति। कुबेरदेवः संसारस्य समस्तधनसम्पत्तेः रक्षकः अस्ति। सुखसमृद्धिकामनया धनत्रयोदशीदिने देव्या लक्ष्म्या सह श्रीकुबेरदेवस्य अपि पूजार्चना क्रियते।
अस्मिन् लेखे विस्तृता दीपावलीपूजाविधिः दत्ता अस्ति। दीपावल्यवसरे देव्याः लक्ष्म्याः, देव्याः सरस्वत्याः, भगवतः गणेशस्य च अन्येषां देवदेवीनां सह विशेषपूजार्चना क्रियते।
दीपावल्याः अभिनन्दनार्थम् अस्मिन् पृष्ठे देव्याः लक्ष्म्याः, भगवतः गणेशस्य, अन्येषां देवदेवीनां च चित्रैः सहिताः निःशुल्काः अन्तर्जालीयशुभाशंसापत्राणि दत्तानि सन्ति। उपयोक्तारः तानि सुरक्ष्य स्वप्रियजनेभ्यः दीपावलीसम्बन्धिनः स्नेहपूर्णान् सन्देशान् प्रेषयितुं शक्नुवन्ति।
अस्मिन् पृष्ठे दीपावल्याः कृते सुन्दराः रङ्गवल्लिकारचनाः क्रमशः चित्रैः सह दत्ताः सन्ति, यैः सुन्दरा दीपावलीरङ्गवल्लिका सरलतया रचयितुं शक्यते। देवीं लक्ष्मीं स्वागतुं दीपावल्यां रङ्गवल्लिका रच्यते।
लक्ष्मीपूजने उपयुज्यमाना पूजासामग्री अस्मिन् पृष्ठे सूचीबद्धा अस्ति। मुरा, जटामांसी, वचा, कुष्ठ, शैलेयम् इत्यादिभिः ओषधिभिः सह लक्ष्मीपूजने प्रयुज्यमानानां समस्तवस्तूनां वर्णनम् अस्मिन् लेखे कृतम् अस्ति।
श्रीलक्ष्मीगणेशयोः पूर्णाकाराणि उच्चगुणवत्तायुक्तानि चित्राणि अस्मिन् पृष्ठे दत्तानि सन्ति। दीपावल्याः पावने अवसरे देव्याः लक्ष्म्याः, भगवतः गणेशस्य, देव्याः सरस्वत्याः च आराधना क्रियते, तदर्थं द्रिक पञ्चाङ्गेन सुन्दराणि चित्राणि प्रस्तुतानि सन्ति, यानि प्रियजनैः सह विभाजयितुं शक्यन्ते।
लक्ष्मीगणेशपूजायै दीपावलीपूजामन्त्राणां सङ्ग्रहः अस्मिन् पृष्ठे दत्तः अस्ति, यस्मिन् लक्ष्मीविनायकमन्त्रः, लक्ष्मीगणेशध्यानमन्त्रः, ऋणहर्तृगणपतिमन्त्रः च अपि सम्मिलिताः सन्ति। एतैः मन्त्रैः पूजनेन देव्याः लक्ष्म्याः भगवतः गणेशस्य च कृपा प्राप्यते।
सूर्यग्रहणे सति दीपावलीपूजा कथं करणीया? दीपावलीसूर्यग्रहणं एतादृशः संयोगः अस्ति यः कदापि घटितुं शक्नोति। यतः दीपावली अपि अमावास्यातिथौ आचर्यते, सूर्यग्रहणम् अपि सर्वदा अमावास्यातिथौ एव भवति।
दीपावल्यां धनप्राप्त्यर्थम् उपायाः प्राचीनकालात् एव लोकप्रियाः सन्ति। दीपावली विशिष्टः उत्सवः, यस्मिन् काले विविधप्रकाराणाम् उपायानाम् आचरणेन अप्रत्याशितः लाभः प्राप्यते।
इत्यादीनि लक्ष्म्याः 108 नामानि अर्थेन वीडियोद्वारा च सह अस्मिन् पृष्ठे दत्तानि सन्ति।
इत्यादिभिः नामभिः युक्तं देव्याः लक्ष्म्याः सहस्रनामावलीस्तोत्रम् अर्थसहितम् अस्मिन् पृष्ठे दत्तम् अस्ति।
ॐ जय लक्ष्मी माता इति आरात्रिकस्य शब्दाः अस्मिन् पृष्ठे दत्ताः सन्ति। इयम् आरात्रिका अत्यन्तं प्रचलिता अस्ति, देव्याः लक्ष्म्याः सम्बद्धेषु विविधेषु उत्सवेषु ॐ जय लक्ष्मी माता इत्यस्याः आरात्रिकायाः गानं क्रियते।
लक्ष्मीमातुः इयं चत्वारिंशत्पद्यात्मिका प्रार्थना, या चालीसा इति उच्यते, अस्मिन् पृष्ठे दत्ता अस्ति।
इदं श्रीमहालक्ष्मीसूक्तम् अस्ति, यत् श्रीसूक्तम् इत्यपि प्रसिद्धम्। अस्य नियमितपाठेन श्रीलक्ष्मी देवी प्रसीदति।
ॐ ह्रीं श्रीं लक्ष्मीभयो नमः॥ इत्यादिभिः दिव्यमन्त्रैः युक्तानां देव्याः महालक्ष्म्याः मन्त्राणां सूची अत्र दत्ता अस्ति। अस्यां सूच्यां लक्ष्मीबीजमन्त्रः, महालक्ष्मीमन्त्रः, लक्ष्मीगायत्रीमन्त्रः च अपि सूचीबद्धाः सन्ति।
दीपावल्याः कृते सुन्दराः लक्ष्मीपदरचनाः अस्मिन् पृष्ठे दत्ताः सन्ति। एताः रचनाः लक्ष्मीपदरङ्गवल्लिका, लक्ष्मीपदकोलम्, लक्ष्मीपदमुग्गु, लक्ष्मीपदाल्पना इति नामभिः अपि प्रसिद्धाः सन्ति।
लक्ष्मीपूजायै हृदयकमलरङ्गवल्लिकारचनाः चित्रैः सह अस्मिन् पृष्ठे दत्ताः सन्ति। एताः रचनाः लक्ष्मीहृदयकमलकोलम् इति नाम्ना अपि प्रसिद्धाः सन्ति। एतेषां चित्राणां साहाय्येन अनेकप्रकाराः रङ्गवल्लिकाः रचयितुं शक्यन्ते।
