टिप्पणी: सर्वे समयाः १२-घण्टा प्रारूपे नई दिल्ली, भारत नगरस्य स्थानीयसमयानुसारं डी.एस.टी समायोजनेन सह (यदि प्रयोज्यम्) प्रदर्शिताः सन्ति।
अर्धरात्रात् परं ये समयाः आगामिदिनस्य भवन्ति, ते आगामिदिनाङ्कसहिताः प्रदर्शिताः सन्ति। पञ्चाङ्गे दिनं सूर्योदयेन आरभ्य अग्रिमसूर्योदये समाप्यते।
शारदीयनवरात्रिः सर्वासु नवरात्रिषु अतीव लोकप्रिया महत्त्वपूर्णा च वर्तते। अत एव शारदीयनवरात्रिः महानवरात्रिः इति नाम्ना अपि ज्ञायते।
इयं शरद् ऋतौ आश्विनमासे भवति। शरद् ऋतौ भवनात् एव इयं शारदीयनवरात्रिः इति उच्यते। नवरात्रेः नव दिनानि देव्याः आदिशक्तेः नव रूपेभ्यः समर्पितानि सन्ति। शारदीयनवरात्रिः सितम्बर-मासे अथवा अक्टोबर-मासे भवति। एतस्य नवदिवसीयस्य उत्सवस्य समापनं दशमे दिने दशहरा-पर्वणा भवति, यत् विजयादशमी इति अपि कथ्यते।
नवरात्रेः नवसु दिनेषु, विशेषतः महाराष्ट्रे गुजरातराज्ये च, स्त्रियः नव भिन्नवर्णानां वस्त्राणि धारयन्ति। एषः वर्णः सप्ताहस्य दिनम् आधृत्य निश्चीयते। वैदिकज्योतिषानुसारं सप्ताहस्य प्रत्येकं दिनं कस्यचित् ग्रहस्य नवग्रहाणां वा अधीनं भवति। अतः स्वामिग्रहानुसारं प्रत्येकस्य दिनस्य निश्चितः वर्णः निर्धार्यते।
नवदुर्गायाः प्रत्येकं स्वरूपं देव्याः दुर्गायाः विशिष्टं लक्षणं प्रदर्शयति। प्रतिदिनं नवदुर्गायै तस्याः आशीर्वादप्राप्त्यर्थं विशिष्टः प्रसादः अर्प्यते। कृपया नवरात्रौ अर्पणीयान् नव विशिष्टान् प्रसादान् अवलोकयन्तु, ये नवदुर्गायाः नवरूपेभ्यः अर्प्यन्ते।
महानवरात्रौ भवान् दुर्गापूजापञ्जिकाम् अपि द्रष्टुम् इच्छेत्।
प्रतिवर्षं पञ्चदशदिवसात्मके देवीपक्षे विविधैः प्रकारैः दुर्गापूजा क्रियते, या नवरात्रम्, दुर्गोत्सवः, शारदोत्सवः इति नामभिरपि प्रसिद्धा। दुर्गापूजायां देवी लक्ष्मीः, देवी सरस्वती, भगवान् गणेशः, भगवान् कार्तिकेयश्च अपि पूज्यन्ते।
अत्र नवरात्रे क्रियमाणायाः दुर्गापूजायाः षोडशोपचारविधिः क्रमशः विस्तरेण च दत्तः। षोडशोपचारपूजने धर्मग्रन्थवर्णितैः षोडशभिः सोपानैः जगन्मातुः पूजा क्रियते। देव्याः दुर्गायाः षोडशोपचारपूजया सुखं शान्तिः समृद्धिः च प्राप्यन्ते।
नवार्णमन्त्रः, दुर्गा ध्यानमन्त्रः, दुर्गा बीजमन्त्रः दुर्गा अष्टाक्षरमन्त्रः च इत्यादयः देव्याः दुर्गायाः विविधाः शक्तिशालिनः मन्त्राः सूचीबद्धाः सन्ति। देवी दुर्गा हिन्दुधर्मे पूज्यमानेषु पञ्चदेवतासु अन्यतमा अस्ति। तस्याः पूजनेन अप्रत्याशितः लाभः भवति।
नवरात्रे देव्याः उपासनायाः आरम्भः घटस्थापनेन एव भवति, यस्मै शुभमुहूर्तस्य चयनं सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णम्। अस्मिन् पृष्ठे भवतः नगरानुसारं घटस्थापनाय सर्वश्रेष्ठस्य शुभमुहूर्तस्य विवरणं प्राप्तुं शक्यते।
अत्र सम्पूर्णः घटस्थापनविधिः विस्तरेण दत्तः। घटस्थापनं नवरात्रोत्सवस्य प्रमुखः अत्यावश्यकः च भागः। नवरात्रस्य प्रथमदिवसे घटस्थापनेन कलशे देवीमातुः आवाहनं क्रियते, तदनन्तरम् एव नवरात्रपूजनस्य व्रतस्य च शुभारम्भः भवति।
अत्र नवरात्रपर्वणि क्रियमाणायाः सन्धिपूजायाः मुहूर्तः अवधिः च ज्ञातुं शक्यते। अष्टमीतिथेः समाप्तौ नवमीतिथेः आरम्भे च विशेषे मुहूर्ते सन्धिपूजा क्रियते। अस्मिन् एव मुहूर्ते चण्डमुण्डनामकयोः दैत्ययोः वधाय देवी चामुण्डा प्रादुरभवत्।
विजयादशम्यां भगवान् श्रीरामः रावणं, देवी दुर्गा च महिषासुरं नाम दैत्यम् अहन्। अतः अयं दिवसः अधर्मोपरि धर्मस्य विजयरूपेण आचर्यते। विजयादशम्याः अवसरे शमीपूजा, अपराजितापूजा, सीमोल्लङ्घनम् इत्यादयः विधयः क्रियन्ते।
प्राचीनकालात् एव महानवरात्रस्य महानवम्यां आयुधपूजा क्रियते। पौराणिकमान्यतानुसारम् अस्मिन् दिने देवी दुर्गा नवदिवसात्मकात् घोरयुद्धात् अनन्तरं महिषासुरं दैत्यं पराजितवती। दक्षिणभारते अयम् उत्सवः सरस्वतीपूजारूपेण अपि आचर्यते।
अस्मिन् पृष्ठे दुर्गापूजायां प्रयुज्यमानानां नवविधानां पत्राणां विवरणं दत्तम्, यानि नवपत्रिका इति कथ्यन्ते। नवभिः पत्रैः देव्याः दुर्गायाः पूजा नवपत्रिकापूजा इति ज्ञायते। पश्चिमबङ्गे अयम् उत्सवः कोलाबोऊपूजा इति नाम्ना प्रसिद्धः।
नवरात्रे कस्मिन् दिने देवीमात्रे कः प्रसादः अर्पणीयः? देशीयघृतं, शर्करा, पायसं, मालपूपाः, कदलीफलानि, मधु, गुडः, नारिकेलं, तिलाः च मातुः आशीर्वादप्राप्त्यै सर्वोत्तमाः प्रसादाः।
अम्बे तू है जगदम्बे काली इति देव्यै दुर्गायै समर्पिता सर्वाधिकं प्रचलिता लोकप्रिया च आरती अस्ति। देवीसम्बद्धेषु विविधेषु अवसरेषु दैनिकपूजने च अस्याः आरत्याः गानं क्रियते। इयम् आरती अतीव मधुरा श्रुतिप्रिया च, अस्याः गानेन च जगन्माता प्रसीदति।
श्रीदुर्गाचालीसा देव्यै दुर्गायै समर्पिता 40 छन्दोयुक्ता प्रार्थना अस्ति, यस्याः भक्त्या पाठेन देवीमाता प्रसन्ना भूत्वा कृपां करोति। देवी दुर्गा हिन्दुधर्मस्य प्रमुखासु देवीषु अन्यतमा। देव्याः दुर्गायाः कृपया भक्ताः शक्तिं साहसं शौर्यं च प्राप्नुवन्ति।
अत्र देव्याः दुर्गामातुः 108 पवित्रनाम्नां सूची दत्ता, या अष्टोत्तरशतनामावली इति अपि कथ्यते। देवीमातुः इमानि 108 नामानि हृदयाय शान्तिं यच्छन्ति। प्रतिदिनम् एषां नाम्नां पाठेन देव्याः आशीर्वादेन सह उत्साहः आनन्दः च वर्धेते।
श्रीदुर्गासप्तशती देव्यै दुर्गायै समर्पितः 700 श्लोकेषु 13 अध्यायेषु च विभक्तः प्रसिद्धः धर्मग्रन्थः, यस्य उद्भवः मार्कण्डेयर्षिणा रचितात् मार्कण्डेयपुराणात् अभवत्। दुर्गासप्तशत्याः पाठेन साधकः विविधाः सिद्धीः अर्जयित्वा अन्ततः उत्तमां गतिं प्राप्नोति।
अत्र नवरात्रे प्रयुज्यमानानां सप्तविधानां धान्यानां सचित्रं वर्णनं दत्तम्, यानि सामूहिकरूपेण सप्तधान्यम् इति ज्ञायन्ते। सप्तधान्ये यवाः, तिलाः, व्रीहयः, मुद्गाः, कङ्गुः इत्यादीनि धान्यानि अन्तर्भवन्ति, यानि देवीमातुः अतीव प्रियाणि।
अत्र दुर्गापूजायां मन्त्रसहितं पुष्पाञ्जलिसमर्पणस्य विस्तृतः विधिः दत्तः। उभयोः हस्तयोः तले संयोज्य तयोः पुष्पाणि गृहीत्वा अर्पणस्य क्रिया पुष्पाञ्जलिः इति कथ्यते। देवीमातुः बहुषु प्रमुखदेवालयेषु प्रत्येकस्यां सप्तम्याम् अष्टम्यां नवम्यां च तिथौ नियमेन पुष्पाञ्जलिः अर्प्यते।
धुनुचीनृत्यं दुर्गापूजायां क्रियमाणम् अतीव लोकप्रियं नृत्यम् अस्ति। अस्मिन् नृत्ये उभयोः हस्तयोः मृन्मय्यां धुनुच्यां ज्वलन्तं धूपं गृहीत्वा देव्याः दुर्गायाः पुरतः नृत्यते। नृत्याय ढाकनामकं पारम्परिकं वाद्यम् अपि प्रयुज्यते।
देवी माता पार्वती शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा इत्यादिषु नवसु भिन्नेषु रूपेषु पूज्यते। मातुः पार्वत्याः इमानि एव नव रूपाणि समस्ते संसारे नवदुर्गा इति नाम्ना विख्यातानि। नवरात्र-उत्सवकाले देव्याः दिव्यानां नवदुर्गास्वरूपाणां विस्तृता पूजाराधना क्रियते।
देव्याः शक्तेः 10 मुख्यस्वरूपाणि दशमहाविद्याः इति रूपेण पूज्यन्ते। दशमहाविद्याः विभिन्नदिशाम् अधिष्ठात्र्यः शक्तयः सन्ति। दशमहाविद्यानां पूजया साधनया च साधकाः विविधाः सिद्धीः प्राप्नुवन्ति।
अत्र वङ्गप्रदेशस्य सुन्दराल्पनाकलाकृतीनां निर्माणविधिः छायाचित्रैः क्रमशः प्रस्तुतः। प्राचीनसांस्कृतिकपरम्परायां विविधवर्णैः निर्मिताः रङ्गवल्ल्यः अल्पना इति नाम्ना ज्ञायन्ते। महत्त्वपूर्णेषु माङ्गलिकावसरेषु अल्पनारचना क्रियते।
अत्र दुर्गापूजावसरे मित्रेभ्यः परिजनेभ्यश्च प्रेषणाय आकर्षकाणि शुभकामनापत्राणि ई-कार्डपत्राणि च दत्तानि। एतानि पत्राणि हिन्दी-आङ्ग्लभाषयोः देवीमातुः सुन्दरचित्रैः सह प्रकाशितानि।
अत्र देवीमात्रे समर्पितस्य नवरात्रोत्सवस्य शुभकामनापत्राणि ई-कार्डपत्राणि च दत्तानि, येषां माध्यमेन भवान् मित्रेभ्यः प्रियजनेभ्यश्च अस्य पवित्रस्य नवरात्रोत्सवस्य शुभकामनाः प्रेषयितुं शक्नोति। एतानि पत्राणि देवीमातुः मनोहरचित्रैः सह उपलभ्यन्ते।
